«اصل مطلب» یا اتفاقی مهم در شعر طنز فارسی

سرکار خانم «نسیم عرب امیری» حرکت ادبی‌ای را موجب شد و شعری درباره‌ی استاد زرویی سرود و از دیگران هم خواست بسرایند. امید مهدی‌نژاد و اسماعیل امینی و عباس حسین‌نژاد سرودند و من را هم دعوت کردند به سرودن. از آنجا که شاعر نیستم، نقد کوتاهی نوشتم بر کتاب «اصل مطلب» استاد تا پاسخ‌گوی دعوت دوستان باشم. در حد آن چه می‌دانم نوشته‌ام، امیدوارم بندی آب نداده باشم.

در یکی از نشست‌های «دگرخند» با موضوع نقد کتاب «اصل مطلب» که با حضور استاد موسوی گرمارودی و استاد زرویی برگزار شده بود دوستی از زرویی نصرآباد سوالی کلیشه‌ای و ناپخته پرسید: استاد شما برای سرودن هر شعر چه قدر وقت می‌گذارید؟ سوال بی‌جا و دم‌دستی بود، به طوری که موجب تعجب استاد موسوی گرمارودی و شخص زرویی شد، پاسخ استاد زرویی هم آمیحته به شوخی بود، اما همین سوال باعث شد تا در جلسه کمی درباره‌ی ریشه‌های شعر و تفکر زرویی نصرآباد بحث شود. چیزی که قصد دارم آن را با دانش اندک خود کمی بشکافم.
«اصل مطلب» به گمان من یک اتفاق مهم در شعر طنز فارسی است به طوری که می‌توان شعر طنز فارسی را در دوران معاصر به قبل از «اصل مطلب» و بعد از آن تقسیم‌بندی کرد. دلایل بی‌شمار است، اما در این فرصت به چند مورد کلی بسنده می‌کنم:
نخستین مورد از موارد اهمیت «اصل مطلب» مربوط به بدیع لفظی و ویژگی‌های زبانی، قالب‌ها، اوزان و…است. زرویی در مجموعه شعر «اصل مطلب» میراث‌دار و وام‌دار بزرگانی چون سعدی و ایرج میرزا و دیگران است. او بسیار از این دو بهره گرفته است، اما او نه سعدی و نه ایرج میرزا بلکه ابوالفضل زرویی نصرآباد است. اگر ایرج میرزا پیشرو در قافیه کردن کلمات و لغات بیگانه به ویژه انگلیسی و فرانسه است، زرویی استاد این کار است، کاری که بر شاعران طنزنویس معاصر هم تاثیر شگرفی گذاشته است. آن قدر این قوافی در «اصل مطلب» زیاد و به جا استفاده شده که نیازی به مثال نیست، اما:
در مديريت اي پسر، مي‌كوش
كه نيفتي به عجز و جوش و خروش
گر تو باشي شريف و وارسته
دهن عيب‌جو شود بسته
اين كه آلوده‌اي تو يا طاهر
داوري مي‌كنند از ظاهر
مي‌شوي متهم به دزدي و ننگ
گر بپوشي لباس شيك و قشنگ
كه خريدي تو از كجا؟ با چي؟
كت و شلوار و كفش ورساچي
گفت‌وگو پشت آن مدير، پره
كه لباسش كريستين ديوره
نزني عطر و ادكلن هم جز
عطر گل يا نهايتا «تي رز»
شرط زهد است، همچون سجاده
كت و شلوار از مد افتاده
جاي اين كارهاي موجب شك
باغ و ويلا بساز در شمشك
پول را بايد آدمي ببرد
دفتر و خانه در دبي بخرد
كيف دارد كه پول در سوئيس
باشد و خانه تو در پاريس
اي بسا پاره پوش بد منظر
كه طلب دارد از امير قطر
وي بسا شيك پوش خوش دك و پز
كه مرتب مي آورد هي بز
مي‌شود باعث بلا، اين هم
مدل و نام و شكل ماشين هم
گرچه ماشين خدمتي، لگن است
مانع نيش و طعن مرد و زن است
بر تويوتاي خود سوار نشو
اي پسر، با لگن بيا و برو
تازه اين طور، بيمه خواهي بود
بي‌خيال جريمه خواهي بود
مي‌شوند از تو مرد و زن ممنون
چشم‌شان هم نمي‌زند بيرون!

نوع بیان حکایت‌ها و ورود به موضوع در شعر زرویی شباهت به بوستان و گلستان دارد. تشبیه‌ها، استعاره‌ها و کنایه‌ها در «اصل مطلب» همه نو و بدیع‌ هستند و کلام را شیرین و دل‌پذیر کرده‌اند:
جمله‌اي توي مشق خط، الگوست:
«ادب مرد، به ز دولت اوست»
گفته ايضا حكيم نامي روم:
بي‌ادب، شد ز لطف حق، محروم
اگر آرام يا جلب باشد
بچه بايد كه با ادب باشد
نرود مطلقا كنار اجاق
نكند ورجه ورجه دور اتاق
نكند ظهر، با سعيد و امير
توي سوراخ قفل مردم، قير
نشكند فيلتر «مسنجر» را
قفل رمز و كد «رسيور» را
پيش مادر _ پدر، شب از كلكي
نزند خويش را به خواب، الكي!
بچه‌ی با ادب، زپرتي نيست
تنبل و بي‌حيا و قرتي نيست
بچه وقتي كه با ادب باشد
توي قندان نمك نمي‌پاشد
نخورد هيچ، بي‌هماهنگي
چك و پس گردني و اردنگي
توي قنداقه تا زمان بلوغ
نكند خانه را شلوغ و پلوغ
بي‌خود و بي‌جهت نمي‌خندد
نخ به پاي مگس نمي‌بندد
موقع صرف شام و وقت ناهار
ساكت و بي‌صداست چون ديوار
نرود مثل خرس «كوآلا»
از سر و كول مادرش بالا
مي‌زند بعد جوك، فقط لبخند
نكند خنده با صداي بلند
گرچه محبوب و نازنين و تك است
بچه با ادب چه بي‌نمك است!

به نکاتی که گفته شد انتخاب وزن را هم اضافه کنید. زرویی بیشتر شعرهای «اصل مطلب» را در بحر «خفیف» سروده است که بسیار خوش آهنگ است و اختیارات خوبی هم در اختیار شاعر می‌گذارد. این وزن امروزه به پیروی از زوریی بسیار مورد استفاده شعرای جوان قرار می‌گیرد.
قالب شعرهای «اصل مطلب» فارغ از مثنوی بودن‌شان یک اهمیت مهم دارند و آن اهمیت این است که زرویی آنها را خطاب به فرزنداش سروده است که این فرم و نحوه‌ی داستان‌گویی به او فرصت بیشتری برای بیان مطالب داده است.

اما دومین مورد از موارد اهمیت «اصل مطلب» مربوط به بدیع معنوی و ویژگی‌های معنایی و محتوایی کلام است، چیزی که در شعر زرویی نصرآباد در اوج است و او به کمک آنها خود را در قالب یک متفکر نشان می‌دهد. بدیع معنوی در شعر زرویی خود می‌تواند سرفصل یک پژوهش دانشگاهی باشد، اما آن چه حال می‌توان گفت این است که با مطالعه‌ی ویژگی‌های معنایی شعر زرویی، او دیگر برای پژوهش‌گر شاعری طنزپرداز نیست بلکه متفکر و فیلسوفی است که افکار خود را در قالب شعر بیان کرده است. زرویی به واسطه‌ی مطالعات وسیع و گسترده‌ در شعر خود از اغلب فنون استفاده می‌کند، دایره لغاتش بسیار زیاد است، از تضمین و تلمیح بهره می‌برد، شعرش از لحاظ دستوری سالم است و گاه مختصات دستوری و ویژگی‌های سبکی دوره‌های گوناگون ادب فارسی را با همان روش اما با حال وهوای امروزی مورد استفاده قرار می‌دهد، کلماتی که استفاده می‌کند فاخر و ادبی هستند و اما روان و آشنا:
پسرم ای بسا مدیر شریف
رفته دنبال پول، پول کثیف
یا
پای اغیار اگر که وا گردد
دفترت کاروان‌سرا گردد
یا
در مدیریت ای پسرمی‌کوش
که نیفتی به عجز وجوش و خروش
یا
کس نیارد مگر به مجبوری
روز روشن چراغ زنبوری

از اینها که بگذریم در یکی از مهم‌ترین مشخصه‌های شعر زرویی در «اصل مطلب» حسن مطلع‌ها و حسن مقطع‌هاست که از ویژگی‌های سبکی ادب تعلیمی است و در شعر شاعر به وجود نمی‌آید مگر با کسب فضیلت‌ها. کسانی که زرویی نصرآباد از نزدیک آشنایی دارند به خوبی می‌دانند میزان مطالعه او چه قدر وسیع و متنوع است و این گونه است که وی در قامت متفکر نمایان می‌شود، حسن مطلع یا حسن مقطع آوردن در شعر حاصل یک کوشش فکری است و مثل آوردن قافیه نیست که مثلا شاعر با خود بگوید می‌خواهم در آغاز سخن حسن مطلعی بیاورم. فرق شعر طنز زرویی با دیگران در اینجاست، شعری سراسر تعلیمی و مودب، گزنده، روان و البته خنده‌دار، به این معنی که حتا باعث قهقه هم می‌شود. یقین دارم روزی حسن مطلع‌ها و حسن مقطع‌های زرویی در «اصل مطلب» بین مردم مثل خواهد شد، مانند:
پسرم مردمی که مرموزند
بیشتر نیکبخت و بهروزند
یا
مایه‌ی رنج و سختی است و عذاب
بچه‌ی دیر خواب زود نخواب
یا
عالم از اتفاق حامله است
پسرم زندگی معامله است
یا
وام‌هایی که خرج یک روزه
جای آن تا سه سال می‌سوزه

زرویی در کلام خود چه در معنا و در چه در زبان وام‌دار مشروطه و جریان‌های شعر فکاهی و طنز آن دوره هم هست، به طوری که استفاده از کلمات و یا واژه‌های زبان محاوره در شعر او کم نیست. کلام زرویی در «اصل مطلب» سرشار است از مثل‌ها، عبارات قرآنی و ارجاع‌های بی‌شمار که البته به جا استفاده شده‌اند.
در پایان باید گفت که موضوع‌هایی که زرویی در «اصل مطلب» با آنها پرداخته است همین موضوع‌های ساده و روزمره است، چیز عجیبی در موضوع‌های انتخابی او وجود ندارد، اما نکته‌ای که شعر او را از دیگران متمایز می‌کند این است که در تمام موضوع‌هایی که انتخاب کرده است و درباره‌ی هر چیزی که سخن گفته است نگران انسان بوده است. زرویی همچون دیگر بزرگان ادب، بابت هیچ چیزی دل‌نگران نیست جز انسانیت، او در خلال شعرهایش و آموزش‌هایی که به پسرش می‌دهد زوال اخلاق و شرافت را بازگو می‌کند و دل مشغولی‌اش آدمی است بدون این که بخواهد کسی را نصیحت کند و یا مجبور کند آدم باشد:
پسرم، گاه مي‌شود كه بشر
مي‌رود از فرشته بالاتر
همچنين، مي‌شود كه از انسان
به خدا شكوه مي‌برد شيطان
از خدا، گر نباشد اصلاً ترس
آدمي، مي‌دهد به شيطان، درس
گر به قدرت رسد، چنان و چنين
كارها مي‌كند بيا و ببين
من نديدم به وقت ظلم و ستم
از خدا بي‌خبرتر از آدم
با طرب، خانه مي‌كند خناس
خاصه در سينه خدانشناس
خواب قدرت كه خواب خرگوشي است
اولين مشكلش، فراموشي است
آن سؤال و صراط و آن سر پل
رود از ياد آدمي، بالكل
وضع ديروز و بخت خاموشش
همچنين مي‌شود فراموشش
نكند اعتنا به كس، جايی
غافل از اين كه هست فردايي
به كسان، لطف او شود شامل
شود از ياد بي‌كسان، غافل
نكند وقت طرح لايحه‌ای
يادي از رفته‌اي، به فاتحه اي
دل آدم كه سرد و سخت شود
ديگر آدم، سياه‌بخت شود
در نهايت، سلوك و سيري نيست
پشت آدم، دعاي خيري نيست
آن رياست كه خير از آن پر زد
به خدا يك قران نمي‌ارزد
پيش ما، نام نيك و نان و تره
خوشتر از لعنت و كباب بره
پس حساب و كتاب، با خود تو
پسرم، انتخاب، با خود تو
این نقد کوتاه بر کتاب «اصل مطلب» بود که به گمان من بیان کننده‌ی تفکر و هنر زرویی است. البته ایشان آثار دیگر منتشر شده و منتشر نشده‌ی بسیاری دارند که در تحقیقی جامع‌تر می‌توان از آنها نیز بهره جست. «اصل مطلب» اثری سهل و ممتنع است که پر است از چیزهایی که می‌شود درباره‌ی آنها نوشت، یکی از آن چیزها سیاست است که موضوع جذاب و همیشگی طنز است، سخن را با این بیت از استاد به پایان می‌برم که فرمودند:
این ریاست که کارپردازی است
نود و هشت درصدش بازی است

3 دیدگاه برای “«اصل مطلب» یا اتفاقی مهم در شعر طنز فارسی”

  1. «اما او نه سعدی و نه ایرج میرزا بلکه ابوالفضل زرویی نصرآباد است.» هر چند که می‌شود گفت او ادامه‌ی آنهاست. البته خود او نیز منکر این نکته نیست.
    صدای زرویی را می‌شود در آثارش شنید. یعنی آثار او از شخصیتش جدا نیستند. شاید بگویید که آثار هر کس از شخصیت و تفکر او نشات می‌گیرد. اما کم نیستند کسانی که خوب می‌نویسند و خوب حرف می‌زنند، اما خودشان شکل دیگری هستند.
    زرویی و آثارش هر دو مثل هم زلالند.

  2. سلام.
    خوشحالم ازاین که صحبت از کتاب اصل مطلب هم شد. استاد زرویی که انقدر بر سر ما حق دارند که در بیان نمی گنجد اما کتاب “اصل مطلب”هم برای خود من در دورانی که دسترسی به استاد نداشتم استادی کرد!
    به نظر من اصل مطلب زرویی خواه ناخواه انگیزه خواندن خط به خط دیوان سعدی و ایرج را در آدمیزاد بوجود می آورد فلذا آقای ساکی دمتان گرم و سرتان خوش باد!
    خدا نگهدارشان باشد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *