وزن تک بیت‌های لری و لکی

اساس شعر لري در موسيقي لرستان بر تك بيت است. اين تك بيت‌ها كه هركدام روايت كننده يك موضوع خاص هستند گاهي در يك ساختار عمودي چنان كنار يكديگر قرار مي‌گيرند كه شنونده يا خواننده اين احساس را پيدا مي‌كند كه اين تك بيت‌ها در يك قالب و موضوع خاص و از طرف يك فرد سروده شده‌اند در صورتي كه چنين نیست. در سال‌هاي اخير برخي از پژوهش‌گران  كوشيده‌اند كه شعر لري را هم به سمت عروض عربي سوق دهند و به كلي منكر ساختار هجايي در شعر لري شده‌اند. البته با كمي مته به خشخاش گذاشتن مي‌شود براي برخي از آنان ساختار عروضي تراشيد اما اصل مسئله هجايي بودن اين تك بيت‌هاست كه بسيار هم نمايان است.

اگر كمي به گذشته نگاه كنيم و ادبيات ايران زمين را در پيش از اسلام مورد بررسي قرار دهيم به شباهت‌هاي بسياري میان سروده‌های اوستا و تك بيت‌هاي لري بر مي‌خوريم. از آثار با قيمانده از زبان ايراني باستان «گاهان» و «يشت‌ها» منظوم است و به نظر مي‌رسد كه بخش‌هايي از كتيبه‌هاي فارسي باستان هم منظوم باشد. اشعار «گاهان» هجايي بوده‌اند يعني هر بيت از يك شعر از تعداد معيني از هجاها تشكيل مي‌شده است  بدين صورت كه مثلا در گاه اول (از يسن 28 تا 34) از پاره‌هاي سه بيتي تشكيل شده است هر بيت شانزده هجا دارد كه هفت هجا از آن مصراع اول و نه هجا از آن مصراع دوم است. البته ما در تقطيع عروضي اوزان ده هجايي به اين نكته بر مي‌خوريم كه سرايندگان شايد گوشه چشمي به وزن شاهنامه و بحر «متقارب» داشته‌اند که شاید به دليل علاقه زياد به شاهنامه‌خواني در لرستان تك‌ بيت‌هاي لري را هم در ريتم و حال وهواي وزن شاهنامه يا بهتر بگوييم بر اساس هجاي آن مي‌سروده‌اند. مثلا در بيت (دته ناز نكه سيقه نازت بام/ سيقه كراسكه يخه وازت بام) مصرع اول به نوعي فعولن فعولن فعولن فع است ولي مصرع دوم از لحاظ عروضي اشكال دارد چراكه هجاي اول (كراسكه) را نمي‌توان بلند گرفت و كوتاه است. اين بيت نمونه‌ی خوبي براي ذكر اين نكته است كه شعر لري عروضي رسمي نیست. اما نكته قابل توجه در اشعار دوازده هجايي لري است .مثلا (تو عزيز دلمي ينو كل خيالن / عاشقون كه دلسوخته چش انتظارن) که بيشتر تک بيت‌های ميرنوروز و نيز ابياتی که در آواز لری خوانده مي‌شود در اين هجاست. اين بيت‌ها قابل تقسيم به هفت هجا و پنج هجاست و اساسا بر همين مبنا سروده شده كه كاملا مطابق با گاه پنجم (يسن 53) در اوستاست كه از پاره‌هاي چهار بيتي تشكيل شده است و مصراع هاي اول در بيت اول هفت هجا و مصراع‌هاي دوم آنها پنج هجا دارد و بيت‌هاي سوم و چهارم هر كدام سه مصراع دارد كه مصراع‌هاي اول و دوم هر كدام هفت و مصراع‌هاي سوم هر يك پنج هجا دارد. اما اصل مطلب در اينجاست كه متاسفانه آهنگ‌سازان وقتي براي ساختن ملودي سراغ اين اشعار مي‌روند با ديده انكار و به قولي با جبهه‌گيري به بازخواني مجدد آنها مي‌پردازند و فكر مي‌كنند كه اشعار اشكالات عروضي دارند و بايد آنها را اصلاح كرد در صورتي كه به گمان نگارنده اصل اين اشعار هستند و ما بايد با آگاهي از ساختار هجايي و يا حتي عروضي اين اشعار را در كار آهنگ‌سازي به كار بگيريم. اين که چرا گفتم ساختار هجايي و يا حتي عروضي به اين دليل است كه دكتر وحيديان كاميار در نقد كتاب موسيقي شعر مي‌نويسد :

((دكتر شفيعي خود در مصرع سوم اين شعر رودكي (ملكا جشن مهرگان آمد/ جشن شاهان و خسروان آمد/ خز بجاي ملحم و خرگاه/ بدل باغ و بوستان آمد) كه وزنش كاملا كمي يا عروضي است به حق همين ويژگي وزن آوازي را مي‌بيند و مي‌گويد كه مي‌توان تصور كرد كه در كلمات خز و بجاي با نوعي كشيدن هجاها و نه مشدد كردن كلمات وزن را سامان مي‌داده‌اند، يعني براي حفظ وزن كمي بعضي هجاها را ممتد يعني غير طبيعي تلفظ مي‌كرده‌اند تا وزن محفوظ بماند. در اين بيت نيز كه بعضي آن را نخستين شعر فارسي گفته‌اند اين ويژگي ديده مي‌شود:
آهوي كوهي در دشت چگونه دوذا            يار ندارد بي يار چگونه بوذا
كه وزن آن كمي و برابر با فاعلان مفعولن فعلاتن فعلن است كه اصل وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن است كه طبق اختيارات شاعري به جاي اولين فعلاتن وزن فاعلاتن آمده و طبق قاعده ابدال فعلاتن دوم بدل به مفعولن شده پس وزن اين شعر كاملا درست است و فقط در مصرع دوم هجاي «ن» را بايد كش داد تا وزن محفوظ بماند. پس در اين گونه اشعار اصل محفوظ ماندن وزن كمي است اگرچه به قيمت غير طبيعي تلفظ كردن بعضي هجاها تمام شود. به عبارت ديگر بعضي از واژه‌ها را را طوري تلفظ مي‌كنيم كه وزن كمي حفظ شود. اين تغيير كميت هجاها كه براي حفظ وزن صورت مي‌گيرد يكي از اختيارات شعر آوازي است و در آواز اشكال تغيير كميت محسوس نيست اما اديبان و شاعران و عروضيان كه با معيارهاي شعر رسمي سخت عادت كرده‌اند اين اشعار را با همان معيارهاي تلفظي و تقطيعي عروض شعر رسمي تلفظ مي‌كنند و مي‌سنجند، لذا به نظرشان درست نمي‌آيد. در هر صورت وزن كمي شعر فارسي بعد از اسلام ادامه‌ی وزن كمي شعر پيش از اسلام است كه به جهت مستقل شدن شعر از موسيقي ويژگي‌هاي شعر آوازيش را تدريجا از دست داده است و الا در كمي بودن وزن هيچ تفاوتي ميان شعر پيش از اسلام و بعد از اسلام وجود ندارد.))

با توجه به آنچه كه گفته شد بايد با اين نكته دقت كرد كه آهنگ‌سازان گاه براي ساختن يك قطعه موسيقي شماري از اشعار ده هجايي لري يا لكي را انتخاب مي كنند و همان طور كه بيان شد اين تك بيت‌ها را طبق يك توالي معنايي در يك ساختار عمودي قرار مي‌دهند و بعد شروع مي‌كنند به ساختن آهنگ يا ملودي. اما از آنجايي كه آهنگ‌ساز گمان مي برد اشعار وزن عروضي دارند و همه با هم منطبق هستند ملودي را روي يكي از بيتها زمزمه مي‌كند ولي در ادمه ممكن است در بعضي از بيت‌ها دچار مشكل شود و در نهايت مشكل را با حذف بيت و يا دستكاري در بيت مرتفع كند. من به شخصه از يكي از موسيقي‌دانان لرستاني شنيده‌ام كه براي بيت لكي (امشو ديم و خاو كوگي مشاقان/ تو مرز ليلي بي مجنون ملاوان) بيت ديگري پيدا نكرده است كه شايد با توجه به آنچه كه گفته شد بتوان براي آن بيت‌هاي ديگري جستجو و انتخاب كرد. به هرحال چه بپذيريم كه تك بيت‌هاي لري و لكي هجايي و بر اساس اشعار يسنا سروده شده‌اند و يا آنها هم آنطور كه دكتر شفيعي و وحيديان كاميار اذعان دارند داراي وزن كمي البته با اختيارات و نوع خوانش متفاوت چون شعر سده‌هاي دوم و سوم هجري هستند نمي‌توان منكر اين قضيه شد كه وزن اصلي بسياري از اين تك بيت‌ها با درست خواندن به ويژه در آواز رعايت مي‌شود. اگر دقيق تر بگوييم در برخورد با تك بيت‌هاي لري و لكي به هيچ وجه نبايد به كيفيت هجاها دقت شود هر چند ممكن است گاه كيفيت‌ها يكسان هم باشند. به نظر آهنگ سازان براي ساختن ملودي براي تك بيت هاي لري و لكي مي‌توانند براي هر هجا بدون توجه به كيفيت آن بيش از يك نت استفاده كنند (مليسم ماتيك) كه شبيه اين اتفاق در آواز «سيت بيارم» يا «هي وله» به وضوح اتفاق مي‌افتد چنانكه به سختي مي‌توان از ملودي و سير آهنگ وزن شعر را اقتباس كرد. شايد يكي از دلايل اين كه بسياري از تك بيت‌هاي لري و لكي كه از بهترين اين تك بيت‌ها هم هستند هنوز نتوانسته‌اند وارد موسيقي لري شوند همين اختلافات و عدم توجه به نوع خاص وزن آنها بوده است.

2 دیدگاه برای “وزن تک بیت‌های لری و لکی”

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *